bởi Tuấn – Vua Cồn
Chưng cất ba lần (triple distillation) là cho rượu đi qua nồi chưng cất bằng đồng ba lượt, thay vì hai lượt như phần lớn whisky mạch nha Scotland. Rượu ra khỏi lượt cuối mạnh hơn (Auchentoshan công bố khoảng 81% cồn, so với khoảng 70% khi cất hai lần) và nhẹ, sạch, thơm trái cây hơn. Kiểu cất này gắn với Ireland (Jameson, Bushmills, Redbreast) và vài nhà Scotland như Auchentoshan, Hazelburn.
Mục lục
- Ba lượt cất diễn ra thế nào
- Vì sao rượu nhẹ và mềm hơn
- Hai lần và ba lần khác nhau ở đâu
- Ai chưng cất ba lần
- Chai cất ba lần bên mình để thử
- Cất ba lần có ngon hơn không
- Câu hỏi thường gặp
- Triple distilled là gì?
- Whisky chưng cất 3 lần có mạnh hơn không?
- Jameson chưng cất mấy lần?
- Scotch whisky có chưng cất ba lần không?
- Irish whiskey có bắt buộc chưng cất ba lần không?
Trên nhãn nhiều chai rượu Irish whiskey bạn sẽ gặp chữ “triple distilled”. Khách hỏi bên mình hay nghĩ cất ba lần nghĩa là rượu mạnh hơn hoặc “xịn” hơn. Cả hai đều không đúng hẳn. Bài này nói ba lượt cất diễn ra thế nào, vì sao rượu nhẹ đi, nhà nào làm, và chai nào trên kệ để bạn tự so.
Ba lượt cất diễn ra thế nào
Whisky mạch nha cất theo mẻ trong nồi đồng (pot still). Mỗi lượt cất tách cồn ra khỏi nước và gom thêm một phần hương. Ở kiểu ba lần, người ta thêm một nồi ở giữa, thường gọi là nồi trung gian (intermediate still).
| Lượt | Nồi | Cho vào | Lấy ra |
|---|---|---|---|
| 1 | Nồi bia (wash still) | Dịch lên men từ lúa mạch, khoảng 8% cồn | Low wines, khoảng 20% cồn |
| 2 | Nồi trung gian | Low wines | Rượu mạnh hơn; nhà cất có thể chia phần mạnh, phần yếu để cất lại |
| 3 | Nồi rượu (spirit still) | Phần đã chọn từ lượt 2 | Cắt đầu, giữ phần tim gần 80% cồn, bỏ đuôi |
Phần đầu và phần đuôi bị cắt ra không đổ đi mà đưa vào mẻ sau. Thời điểm cắt mới là chỗ nhà cất quyết định nhiều nhất: cắt hẹp thì rượu sạch và nhẹ, cắt rộng thì giữ thêm mùi nặng. Cũng không bắt buộc phải có ba cái nồi; nồi thứ hai có thể được dùng lại cho lượt thứ ba.
Vì sao rượu nhẹ và mềm hơn
Mỗi lượt cất, những hợp chất nặng, dễ tan trong nước bị giữ lại trong nồi. Qua ba lượt, phần còn lại nghiêng hẳn về mùi nhẹ: trái cây tươi, cam chanh, hoa. Cảm giác trong miệng mượt và hậu ngắn hơn. Đổi lại, rượu mất bớt độ dày và độ phức tạp mà kiểu cất hai lần giữ được.
Auchentoshan còn nói thêm một ý ít người để ý: rượu mới cất càng sạch thì càng “ăn gỗ” rõ. Cùng một thùng sherry, chai cất ba lần thường cho thấy màu thùng, vị thùng rõ hơn chai cất hai lần nặng mùi.
Còn chuyện độ mạnh: rượu ra khỏi nồi cuối mạnh hơn thật, nhưng trước khi đóng chai mọi whisky đều được pha nước về độ cồn nhà làm chọn, thường 40–46%. Chai cất ba lần trên kệ không mạnh hơn chai cất hai lần.
Hai lần và ba lần khác nhau ở đâu
| Cất hai lần | Cất ba lần | |
|---|---|---|
| Số lượt qua nồi đồng | 2 | 3 |
| Độ cồn rượu mới cất (theo Auchentoshan) | khoảng 70% | khoảng 81% |
| Thân rượu | Dày hơn, nhiều tầng mùi hơn | Nhẹ, sạch, mượt |
| Hương hay gặp | Mạch nha, ngũ cốc, có thể có khói, mùi nặng | Trái cây tươi, cam chanh, hoa |
| Hay gặp ở | Phần lớn Scotch mạch nha, Nhật | Ireland, Auchentoshan, Hazelburn |
| Chi phí | Thấp hơn | Cao hơn một lượt cất |
Ai chưng cất ba lần
Ở Ireland, cất ba lần là truyền thống lâu đời của Irish whiskey, dù luật Ireland không bắt buộc. Các chai pha trộn Jameson, Tullamore D.E.W., các chai single pot still như Redbreast và Bushmills đều cất ba lần. Phần luật và các kiểu Irish whiskey bên mình đã viết riêng ở bài Irish whiskey là gì.
Ở Scotland thì ít hơn nhiều. Auchentoshan ở Glasgow cất ba lần toàn bộ, đây là đặc điểm hãng nhắc đầu tiên. Rosebank, một nhà vùng Lowland nổi tiếng với kiểu này, từng đóng cửa nhiều năm và mới mở lại. Ở Campbeltown, Springbank làm dòng Hazelburn cất ba lần, không khói. BenRiach cũng thêm vài bản cất ba lần bên cạnh dòng cất hai lần. Vì thế người ta hay gắn kiểu nhẹ, mềm với whisky vùng Lowland.
Bên Mỹ, Woodford Reserve ở Kentucky cất ba lần trong nồi đồng từ thập niên 1990, một ngoại lệ trong làng bourbon vốn dùng tháp chưng liên tục. Vài nhà ở Anh, Thuỵ Điển, Úc cũng làm.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: cất ba lần không phải một loại whisky. Mạch nha, lúa mạch đen hay hỗn hợp ngô kiểu bourbon đều cất ba lần được. Nó chỉ là một lựa chọn kỹ thuật.
Chai cất ba lần bên mình để thử
Mục Irish whiskey bên mình đang có 36 chai. Bảng dưới gom những chai cất ba lần dễ tìm nhất, cả Ireland lẫn Scotland.
| Chai | Nước | Ghi chú | Giá |
|---|---|---|---|
| Rượu Jameson | Ireland | Pha trộn pot still với grain, cất ba lần | 400.000đ |
| Rượu Bushmills Original | Ireland | Bản cơ bản của Bushmills | 565.000đ |
| Rượu Bushmills 10 năm | Ireland | Single malt | 1.050.000đ |
| Redbreast 12 năm | Ireland | Single pot still | 1.800.000đ |
| Auchentoshan 12 năm | Scotland, Lowland | Cất ba lần toàn bộ | 1.150.000đ |
| Auchentoshan Three Wood Lowland Single Malt | Scotland, Lowland | Ủ qua ba loại thùng | 1.300.000đ |
| Hazelburn 10 năm | Scotland, Campbeltown | Dòng cất ba lần của Springbank | 2.340.000đ |
| Benromach 2011 – Contrasts: Triple Distilled | Scotland, Speyside | Bản cất ba lần của một nhà vốn cất hai lần | 1.350.000đ |
Muốn thấy rõ khác biệt, rót Benromach Triple Distilled cạnh một chai Benromach thường, hoặc Hazelburn cạnh Springbank. Cùng nhà, cùng nước, khác số lượt cất. Hazelburn thuộc nhóm whisky Campbeltown, vùng nhỏ nhất Scotland.
Cất ba lần có ngon hơn không
Không hơn, chỉ khác. Người mới uống whisky hay thích kiểu này vì ít gắt, dễ uống thẳng. Người thích rượu dày, nhiều mùi mạch nha, khói hay mùi “thịt” thì sẽ thấy kiểu hai lần thú vị hơn. Thời điểm cắt, kiểu nồi, thùng ủ và số năm ủ ảnh hưởng tới vị không kém số lượt cất.
Tóm lại, “triple distilled” là một lựa chọn để ra rượu nhẹ và sạch, gắn với Ireland và vài nhà Scotland. Nhìn chữ ấy trên nhãn, bạn biết trước chai đó thiên về mượt, trái cây, hợp uống thẳng hoặc thêm vài giọt nước. Cần chọn giữa Jameson, Bushmills, Redbreast hay Auchentoshan, nhắn Zalo 038.737.6666 hoặc ghé 38 Trần Cung, Nghĩa Đô, Cầu Giấy, Hà Nội để thử.
Câu hỏi thường gặp
Triple distilled là gì?
Là rượu được chưng cất ba lượt trong nồi đồng thay vì hai. Rượu mới cất mạnh hơn và nhẹ, sạch hơn; kiểu này phổ biến ở Irish whiskey và một số nhà Scotland như Auchentoshan.
Whisky chưng cất 3 lần có mạnh hơn không?
Rượu ra khỏi nồi cuối mạnh hơn (khoảng 81% so với 70%), nhưng trước khi đóng chai đều được pha về 40–46%. Chai cất ba lần không mạnh hơn chai cất hai lần.
Jameson chưng cất mấy lần?
Ba lần. Jameson là whiskey pha trộn từ pot still và grain whiskey, đều theo truyền thống cất ba lần của Ireland.
Scotch whisky có chưng cất ba lần không?
Có nhưng ít. Auchentoshan cất ba lần toàn bộ; Hazelburn của Springbank và vài bản của BenRiach, Benromach cũng cất ba lần. Phần lớn Scotch mạch nha cất hai lần.
Irish whiskey có bắt buộc chưng cất ba lần không?
Không. Đây là truyền thống, không phải luật. Có Irish whiskey cất hai lần, ví dụ một số chai single malt hoặc của các nhà mới.
