bởi Tuấn – Vua Cồn
Ly pha lê và ly thủy tinh khác nhau ở thành phần và độ trong của chất liệu. Ly thủy tinh thường làm từ thủy tinh vôi soda, dày, nặng vừa, ánh sáng đi qua bình thường. Ly pha lê có thêm oxit kim loại nên trong hơn, khúc xạ ánh sáng mạnh hơn, gõ vào ngân lâu, và có thể kéo thành miệng ly rất mỏng. Pha lê chì dùng oxit chì (ở châu Âu muốn ghi “lead crystal” phải có ít nhất 24%), còn pha lê không chì thay chì bằng oxit bari, kẽm hoặc kali, an toàn hơn khi đựng rượu và thường rửa máy được.
Mục lục
- Thủy tinh thường và pha lê khác nhau ở đâu
- Pha lê chì có an toàn không
- Đọc chữ trên hộp ly
- Riedel, RCR làm bằng gì
- Vậy có nên mua ly pha lê không
- Kết lại
- Câu hỏi thường gặp
- Ly pha lê có chì không?
- Làm sao phân biệt ly pha lê và ly thủy tinh?
- Đựng rượu trong bình pha lê chì có sao không?
- Ly Riedel có phải pha lê chì không?
- Ly pha lê có rửa máy được không?
Khách chọn ly rượu vang ở bên mình hay hỏi một câu: “ly này là thủy tinh hay pha lê, có chì không?”. Câu hỏi đúng, vì chữ “pha lê” trên bao bì ở Việt Nam bị dùng khá thoải mái. Bài này giải thích khác nhau ở đâu, có số đo cụ thể, và gắn với những dòng ly Riedel, RCR đang bán để bạn đọc được nhãn.
Thủy tinh thường và pha lê khác nhau ở đâu
Thủy tinh thường (vôi soda) có chiết suất khoảng 1,5 và khối lượng riêng khoảng 2,4 g/cm³ hoặc thấp hơn. Khi thêm oxit chì, chiết suất lên khoảng 1,7–1,8 và khối lượng riêng lên khoảng 3,1 g/cm³ với pha lê chì thông thường. Chiết suất cao là lý do pha lê lấp lánh như có cạnh kim cương khi rót rượu dưới đèn; khối lượng riêng cao là lý do ly chì cầm nặng tay. Pha lê chì còn mềm, dễ mài, dễ cắt hoa văn, và gõ vào ngân một tiếng dài.
Về tên gọi, nói “crystal” (pha lê) thật ra không chính xác về mặt khoa học, vì thủy tinh là chất vô định hình, không có tinh thể. Nhưng tên đã quen, nên ngành ly vẫn dùng.
| Điểm so | Thủy tinh thường | Pha lê chì | Pha lê không chì |
|---|---|---|---|
| Thành phần thêm | Vôi, soda | Oxit chì, ở EU ghi “lead crystal” phải từ 24% trở lên | Oxit bari, kẽm, kali thay cho chì |
| Độ trong, lấp lánh | Bình thường, chiết suất khoảng 1,5 | Rất lấp lánh, chiết suất khoảng 1,7–1,8 | Trong, sáng, gần với pha lê chì |
| Cầm tay | Dày, nặng vừa | Nặng tay | Nhẹ, thành mỏng |
| Gõ vào | Tiếng đục, tắt nhanh | Ngân dài | Ngân rõ |
| Rửa máy | Được | Thường nên rửa tay | Nhiều dòng rửa máy được |
| Đựng rượu lâu | Không vấn đề | Không nên | Không vấn đề |
Pha lê chì có an toàn không
Chì có thể thôi ra đồ uống, kể cả khi chỉ rót rồi uống, và càng nhiều khi đồ uống có tính axit, có cồn hoặc để lâu. Các phép đo được dẫn trên Wikipedia khá rõ: vang trắng rót vào ly chì tăng gấp đôi lượng chì sau một giờ, gấp ba sau bốn giờ; rượu vang port để trong bình chì có 89 µg/l chì sau hai ngày và 2.000–5.000 µg/l sau bốn tháng; brandy để trong bình chì trên năm năm lên khoảng 20.000 µg/l. Lượng chì thôi ra giảm dần sau nhiều lần dùng, nhưng không về không.
Mình không nói ai đang có bộ ly chì phải vứt đi. Rót uống trong bữa tiệc rồi rửa là một chuyện. Chuyện đáng tránh là ngâm rượu trong bình chì nhiều ngày, nhiều tháng, nhất là bình chưng whisky, cognac trong tủ. Muốn đổ rượu ra bình cho đẹp, chọn bình pha lê không chì; xem các mẫu ở mục bình decanter.
Đọc chữ trên hộp ly
Ở châu Âu, Chỉ thị 69/493/EEC quy định chỉ đồ có từ 24% oxit chì mới được ghi “lead crystal”; đồ ít hơn phải ghi “crystal glass” hoặc “crystallin”. Vì vậy khi thấy “crystal glass”, “lead-free crystal”, “lead free”, hiểu là không phải pha lê chì 24%. Nếu hộp chỉ ghi “pha lê” mà không có chữ nào khác, cứ hỏi người bán xuất xứ và nhà làm.
Ba cách thử nhanh tại chỗ: cầm so với một ly thủy tinh cùng cỡ, ly chì nặng hẳn; gõ nhẹ vào miệng ly, pha lê ngân lâu; soi lên đèn, pha lê tách ánh sáng thành màu rõ hơn. Không cách nào chắc bằng nhãn và tên hãng, nên mua của hãng có công bố chất liệu là đỡ phải đoán nhất.
Riedel, RCR làm bằng gì
Riedel, hãng ly Áo lập năm 1756, ghi các dòng làm máy là “crystal glass” và phần lớn rửa máy được; hãng thử độ bền rửa máy theo tiêu chuẩn EN 12875. Dòng làm máy như Ly Riedel Performance Cabernet – hộp 2 ly 1.400.000đ, Ly Riedel Veloce Riesling 700.000đ hay Ly Riedel Degustazione White Wine 230.000đ hợp dùng hằng ngày và nhà hàng. Dòng thổi tay như Ly Riedel Sommeliers Black Tie Bordeaux 3.600.000đ, Ly Riedel Superleggero Bordeaux 3.500.000đ hay Ly Riedel Fatto A Mano Riesling/Zinfandel Red RQ 2.865.000đ có chữ ký Riedel kèm năm sản xuất in dưới đế, còn ly làm máy chỉ có chữ Riedel in. Đây là cách phân biệt ly Riedel làm tay với làm máy mà hãng tự công bố. Ly ghi “hand wash only” thì rửa tay.
RCR là nhà pha lê Ý thành lập năm 1967 ở Colle di Val d’Elsa, vùng Toscana. Hãng làm ly từ chất liệu Luxion do họ đăng ký sáng chế, xếp vào nhóm “superior sound glass” có ít nhất 10% oxit quý, rất trong, chịu rửa máy và tái chế được 100%. Bộ 6 ly RCR – Opera 1.345.000đ, Bộ 6 ly RCR Timeless 1.345.000đ và Bộ 6 ly RCR – Invino Martini Goblet 2.150.000đ là ba bộ hay được chọn làm quà. Toàn bộ mẫu nằm ở trang ly pha lê RCR.
Vậy có nên mua ly pha lê không
Nếu bạn uống vang thường xuyên, mình nghĩ một bộ ly pha lê không chì là đáng: thành mỏng, miệng mỏng, ly nhẹ nên cầm không mỏi, rượu chạm môi gọn, nhìn màu rượu rõ. Ly thủy tinh dày vẫn uống được, chỉ là cảm giác kém tinh hơn. Ly pha lê chì cắt hoa văn thì đẹp để bày và rót mời, nhưng không dùng để ngâm rượu.
Ngân sách ít thì chọn một mẫu ly đa năng làm máy trước, dùng cho cả vang đỏ, vang trắng; khi đã quen mới mua thêm ly riêng theo giống nho. Riêng chuyện hình dáng ly ảnh hưởng mùi vị thế nào, bài ly vang đỏ khác ly vang trắng thế nào đã nói kỹ.
Kết lại
Thủy tinh thường bền, rẻ, dày; pha lê chì lấp lánh, nặng nhưng không nên ngâm rượu lâu; pha lê không chì là lựa chọn hợp lý nhất cho ly uống vang hằng ngày. Đọc chữ trên hộp: “lead crystal” là có chì từ 24%, “lead-free” là không chì, “crystal glass” là dưới mức pha lê chì. Cần xem ly tận tay, ghé 38 Trần Cung, Nghĩa Đô, Cầu Giấy, Hà Nội hoặc nhắn Zalo 038.737.6666; phí giao tính theo ứng dụng giao hàng.
Câu hỏi thường gặp
Ly pha lê có chì không?
Có loại có, có loại không. Pha lê chì chứa oxit chì (ở châu Âu ghi “lead crystal” phải từ 24%), còn pha lê không chì thay chì bằng oxit bari, kẽm hoặc kali. Xem chữ trên hộp: “lead-free” là không chì; “crystal glass” nghĩa là không đạt mức pha lê chì 24%.
Làm sao phân biệt ly pha lê và ly thủy tinh?
Cầm thử (pha lê chì nặng tay hơn), gõ nhẹ miệng ly (pha lê ngân lâu), soi lên đèn (pha lê lấp lánh và tách màu rõ hơn). Chắc nhất vẫn là chất liệu ghi trên hộp và tên hãng.
Đựng rượu trong bình pha lê chì có sao không?
Rót uống rồi rửa thì lượng chì ít, nhưng ngâm rượu lâu trong bình chì thì chì thôi ra nhiều: port để bốn tháng đo được 2.000–5.000 µg/l. Muốn để rượu trong bình lâu, dùng bình pha lê không chì.
Ly Riedel có phải pha lê chì không?
Riedel ghi các dòng ly làm máy là “crystal glass”, phần lớn rửa máy được. Nếu cần biết chính xác một mẫu, xem thông tin chất liệu trên hộp hoặc trang của hãng.
Ly pha lê có rửa máy được không?
Nhiều dòng rửa máy được: Riedel ghi phần lớn ly của hãng rửa máy được, RCR ghi chất liệu Luxion chịu rửa máy. Ly ghi “hand wash only” và ly pha lê chì cắt hoa văn nên rửa tay.
