bởi Tuấn – Vua Cồn
Bằng chứng sớm nhất về rượu vang nho hiện nay nằm ở Georgia (Gruzia), vùng Nam Kavkaz: cặn axit tartaric trong các vò gốm khoảng 6000–5800 TCN, tìm thấy ở hai làng thời đồ đá mới Gadachrili Gora và Shulaveris Gora, cách Tbilisi khoảng 50 km. Không có “người đầu tiên” nào được ghi tên; những người làm vang sớm nhất được biết là cư dân văn hoá Shulaveri–Shomu. Xưởng làm vang cổ nhất còn dấu tích là hang Areni-1 ở Armenia, khoảng 4100 TCN.
Mục lục
- Các mốc chính, từ vò gốm Kavkaz tới châu Âu
- Vì sao Georgia được gọi là cái nôi của rượu vang
- Vậy ai làm ra rượu vang đầu tiên?
- Rượu vang sang châu Âu bằng đường nào
- Uống vang từ những vùng đất cổ: chai đang có ở Vua Cồn
- Câu hỏi thường gặp
- Rượu vang có nguồn gốc từ nước nào?
- Rượu vang có từ bao giờ?
- Ai là người làm ra rượu vang đầu tiên?
- Rượu vang Pháp có từ khi nào?
- Qvevri là gì?
- Chai rượu vang cổ nhất thế giới là chai nào?
Nhiều khách nghĩ rượu vang sinh ra ở Pháp hay Ý. Thực ra hai nước này tới khá muộn, vài nghìn năm sau những vò vang đầu tiên ở Kavkaz. Bài này xếp các mốc theo bằng chứng khảo cổ đã công bố, nói rõ mốc nào chắc, mốc nào còn tranh luận, rồi đi theo đường rượu vang sang châu Âu.
Các mốc chính, từ vò gốm Kavkaz tới châu Âu
Năm tháng dưới đây đều là ước tính khảo cổ, có thể bị đẩy lùi khi có phát hiện mới. Cột cuối nói mức chắc chắn của từng mốc.
| Thời điểm (ước tính) | Nơi | Bằng chứng | Mức chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Khoảng 11.000 năm trước | Tây Á và vùng Kavkaz | Nghiên cứu gen 3.525 mẫu nho trồng và nho dại (tạp chí Science, 3/2023): cây nho được thuần hoá ở hai nơi gần như cùng lúc | Bằng chứng về cây nho, chưa phải về làm vang |
| Khoảng 7000 TCN | Giả Hồ (Jiahu), Hà Nam, Trung Quốc | Cặn trong vò gốm: đồ uống lên men từ gạo, mật ong và quả (nho dại hoặc sơn tra) | Đồ uống pha trộn, không phải vang nho thuần |
| Khoảng 6000–5800 TCN | Gadachrili Gora và Shulaveris Gora, Georgia | Axit tartaric cùng axit malic, succinic, citric trong cặn 8 vò gốm (PNAS, 11/2017) | Vang nho sớm nhất hiện biết |
| Khoảng 5400–5000 TCN | Hajji Firuz Tepe, dãy Zagros, Iran | Vò có cặn vang trộn nhựa cây để giữ vang | Chắc chắn; là mốc sớm nhất trước năm 2017 |
| Khoảng 4100 TCN | Hang Areni-1, Armenia | Bể ép nho, bồn lên men, vò, chén, hạt và cành nho (công bố 1/2011) | Xưởng làm vang cổ nhất được biết |
| Khoảng 3000 TCN | Ai Cập | Nghề trồng nho từ vùng Levant đưa sang, vang dùng trong cung đình | Chắc chắn |
| Từ khoảng 1000 TCN | Ven Địa Trung Hải | Người Phoenicia, rồi người Hy Lạp buôn vang và mang cây nho đi khắp nơi | Chắc chắn |
| Thời La Mã | Châu Âu | Trồng nho lan tới vùng nay là Pháp, Tây Ban Nha, Đức | Chắc chắn |
Vì sao Georgia được gọi là cái nôi của rượu vang
Năm 2017, nhóm nghiên cứu do Patrick McGovern (Đại học Pennsylvania) dẫn đầu cùng các nhà khảo cổ Georgia công bố trên tạp chí PNAS kết quả phân tích cặn trong mảnh gốm ở Gadachrili Gora và Shulaveris Gora. Họ tìm thấy axit tartaric, chất được coi như “dấu vân tay” của nho, vì ở vùng này gần như chỉ nho mới có nhiều tartaric. Đi kèm là axit malic, succinic và citric. Niên đại khoảng 6000–5800 TCN, sớm hơn mốc Iran trước đó vài trăm năm.
Điểm đáng nói là người Georgia tới nay vẫn làm vang trong vò gốm lớn chôn dưới đất, gọi là qvevri. Năm 2013, UNESCO ghi danh phương pháp làm vang truyền thống bằng qvevri của Georgia vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể. Giống nho đỏ nổi tiếng nhất của Georgia là Saperavi, loại hiếm hoi có cả thịt quả màu đỏ chứ không chỉ vỏ; đọc thêm ở trang giống nho Saperavi.
Chính McGovern cũng nói các vùng lân cận ở Armenia và Azerbaijan có thể còn cho ra bằng chứng sớm hơn. Nên câu “Georgia là nơi đầu tiên” đúng với hiểu biết hiện nay, chưa phải kết luận cuối cùng.
Vậy ai làm ra rượu vang đầu tiên?
Không có tên người nào cả. Những người để lại vò vang ở Gadachrili Gora là nông dân thời đồ đá mới thuộc văn hoá Shulaveri–Shomu: họ ở nhà tròn bằng gạch bùn, trồng trọt, chăn nuôi, làm đồ gốm. Có lẽ không ai “phát minh” ra vang theo nghĩa nghĩ ra công thức. Giả thuyết hay được nhắc là nho chín để lâu trong vò bị dập, men có sẵn trên vỏ nho làm phần nước lên men tự nhiên, rồi người ta học cách lặp lại. Đây là giả thuyết, không có bằng chứng trực tiếp.
Còn truyện kể thì nhiều. Sách Sáng Thế Ký trong Kinh Thánh kể Noah trồng vườn nho sau Đại hồng thuỷ. Người Hy Lạp có thần rượu vang Dionysus, người La Mã gọi là Bacchus. Đó là văn hoá, không phải lịch sử, nhưng cho thấy vang đã gắn với đời sống vùng Địa Trung Hải từ rất sớm.
Còn Trung Quốc thì sao? Cặn ở Giả Hồ khoảng 7000 TCN còn sớm hơn Georgia, nhưng đó là đồ uống lên men trộn gạo, mật ong và quả, nhóm nghiên cứu cũng không loại trừ quả sơn tra thay vì nho. Vì vậy các nhà khoa học vẫn xếp Georgia là nơi có rượu vang nho sớm nhất.
Rượu vang sang châu Âu bằng đường nào
Từ Tây Á, cây nho và nghề làm vang đi xuống Lưỡng Hà, sang Ai Cập khoảng 3000 TCN. Trong lăng mộ vua Tutankhamun, người ta tìm thấy cặn vang trắng ở năm vò, cho thấy vang đã là thứ đồ quý chôn theo vua.
Người Phoenicia, sống ở dải đất ven biển nay là Li-băng, buôn vang khắp Địa Trung Hải từ khoảng 1000 TCN. Sau đó người Hy Lạp lập thuộc địa ở miền Nam nước Ý, Sicily, miền Nam nước Pháp và Tây Ban Nha, mang theo cây nho. Thành Massalia (Marseille ngày nay) do người Hy Lạp lập khoảng năm 600 TCN thường được coi là cửa ngõ đưa vang vào đất Pháp.
Người La Mã là những người đưa nghề trồng nho đi sâu vào lục địa, dọc các sông Rhône, Rhine, Moselle. Thùng gỗ cũng ra đời ở giai đoạn này: người Gaul được ghi nhận là dân dùng thùng gỗ, dần thay cho vò gốm amphora, mở đường cho kiểu ủ vang trong thùng gỗ sồi sau này. Chai vang cổ nhất còn nguyên là chai Speyer, khoảng năm 325–350, đang nằm trong bảo tàng ở Đức và chưa bao giờ được mở.
Uống vang từ những vùng đất cổ: chai đang có ở Vua Cồn
Nói thật là kệ Vua Cồn hiện chưa có chai nào của Georgia hay Armenia. Chai gần với chuyện này nhất là Saperavi trồng ở Moldova, cạnh đó là vang Li-băng, đất của người Phoenicia, và vang Hy Lạp làm từ nho bản địa. Đây không phải vang làm theo cách cổ, chỉ là một cách nếm thử những giống nho và vùng đất có tuổi đời rất dài trong nghề vang.
| Chai | Nước | Vùng | Giống nho | Giá |
|---|---|---|---|---|
| Chateau Vartely Individo Saperavi | Moldova | Saperavi | 570.000đ | |
| Musar Jeune Red | Li-băng | Bekaa Valley | Cabernet Sauvignon, Cinsault, Shiraz/Syrah | 1.440.000đ |
| Alpha Estate Axia | Hy Lạp | Amyndeon | Shiraz/Syrah, Xinomavro | 565.000đ |
| Rượu vang Alpha Estate Assyrtiko | Hy Lạp | Amyndeon | Assyrtiko | 1.450.000đ |
Từ vò gốm chôn dưới đất ở Kavkaz tới chai vang trên bàn hôm nay là khoảng 8.000 năm. Cách làm thì đổi nhiều, nhưng gốc vẫn vậy: nho chín, men trên vỏ nho và thời gian. Muốn xem những bước đó diễn ra thế nào trong nhà làm vang hiện đại, đọc bài quy trình sản xuất rượu vang.
Cần hỏi chai nào hợp bữa ăn hay tầm tiền của mình, nhắn Zalo 038.737.6666 hoặc ghé Vua Cồn ở 38 Trần Cung, Nghĩa Đô, Cầu Giấy, Hà Nội. Phí giao tính theo ứng dụng giao hàng.
Câu hỏi thường gặp
Rượu vang có nguồn gốc từ nước nào?
Theo bằng chứng khảo cổ hiện nay là Georgia (Gruzia) ở Nam Kavkaz, với cặn vang nho trong vò gốm khoảng 6000–5800 TCN. Armenia và Iran cũng có những dấu tích làm vang rất sớm.
Rượu vang có từ bao giờ?
Vang nho có từ ít nhất khoảng 6000 TCN, tức khoảng 8.000 năm trước. Cây nho được thuần hoá còn sớm hơn, khoảng 11.000 năm trước theo nghiên cứu gen công bố năm 2023.
Ai là người làm ra rượu vang đầu tiên?
Không có tên người cụ thể. Những người làm vang sớm nhất được biết là nông dân thời đồ đá mới thuộc văn hoá Shulaveri–Shomu ở vùng nay là Georgia.
Rượu vang Pháp có từ khi nào?
Người Hy Lạp lập thành Massalia (Marseille) khoảng năm 600 TCN và mang cây nho tới miền Nam nước Pháp. Người La Mã sau đó mở rộng vườn nho lên các thung lũng Rhône và xa hơn.
Qvevri là gì?
Là vò gốm lớn chôn dưới đất mà người Georgia dùng để lên men và ủ vang từ hàng nghìn năm nay. UNESCO ghi danh cách làm vang bằng qvevri là di sản văn hoá phi vật thể năm 2013.
Chai rượu vang cổ nhất thế giới là chai nào?
Chai vang còn nguyên cổ nhất được biết là chai Speyer, khoảng năm 325–350, hiện ở bảo tàng tại Speyer, Đức, chưa từng được mở.
