Sur lie là tiếng Pháp, nghĩa là “trên xác men”. Sau khi lên men xong, men chết lắng xuống đáy bồn thành lớp cặn mịn gọi là lees. Thay vì chiết rượu sang bồn sạch ngay, nhà làm để rượu nằm trên lớp cặn đó nhiều tháng. Rượu béo, tròn hơn, giữ mùi tươi lâu hơn và đôi khi hơi lăn tăn tăm. Ở Muscadet, chữ “sur lie” trên nhãn có luật riêng với ngày tháng cụ thể.
Mục lục
- Xác men (lees) là gì
- Luật “sur lie” của Muscadet: con số trong cahier des charges
- Xác men làm gì cho rượu
- Vang sủi: xác men nằm ngay trong chai
- 4 chai ủ trên xác men trên kệ, so cạnh nhau
- Câu hỏi thường gặp
- Lees trong rượu vang là gì?
- Muscadet sur lie khác Muscadet thường thế nào?
- Bâtonnage là gì?
- Vang sủi có ủ trên xác men không?
- Ủ trên xác men càng lâu càng ngon phải không?
Đây là một trong vài kỹ thuật mà người làm rượu vang không cần thêm gì vào rượu, chỉ cần chờ. Mình hay giải thích cho khách bằng hình ảnh nồi nước dùng: xương ninh càng lâu, nước càng ngọt và sánh. Xác men với rượu cũng vậy. Bài này đi từ xác men là gì, luật Muscadet ghi gì, tới vang sủi và các chai có chữ sur lie trên kệ.
Xác men (lees) là gì
Lees là phần lắng sau khi lên men và ủ: chủ yếu là tế bào men đã chết, lẫn mảnh vỏ, thịt quả và cặn khác. Phần được giữ lại để ủ là lớp cặn mịn, luật Pháp gọi là lies fines de vinification.
Quy trình bình thường là chiết rượu sang bồn khác (tiếng Pháp gọi là soutirage) để tách cặn. Rượu “sur lie” là rượu không chiết, hoặc chiết rất muộn. Có nhà còn khuấy cặn lên định kỳ cho men tiếp xúc đều với rượu, kỹ thuật này gọi là bâtonnage và hay được nhắc tới với Chardonnay.
Lees không phải đồ bỏ. Cặn rượu vang là nguồn chính của axit tartaric dùng trong công nghiệp thực phẩm. Luật rượu mạnh châu Âu (Quy định EU 2019/787) còn có hẳn một loại rượu cất từ cặn rượu tên Hefebrand, tối thiểu 38% cồn.
Luật “sur lie” của Muscadet: con số trong cahier des charges
Muscadet ở cửa sông Loire, gần Nantes, làm từ một giống nho gần như duy nhất là Melon de Bourgogne (luật gọi tắt là melon B). Rượu vốn nhẹ và trung tính, nên dân vùng giữ rượu trên xác men để có thêm thân và mùi. Theo hồ sơ tên gọi, tập quán này bắt nguồn từ chuyện nhà vườn giữ riêng một thùng rượu ngon nhất trên cặn để dành cho ngày lễ.
Bộ luật (cahier des charges) của tên gọi Muscadet Sèvre et Maine, bản đăng công báo Bộ Nông nghiệp Pháp ngày 31/10/2019, ghi rõ từng mốc:
| Loại rượu | Phải nằm trên cặn mịn tới ít nhất | Đóng chai |
|---|---|---|
| Muscadet Sèvre et Maine (mọi chai) | Từ khi lên men xong tới 1/3 năm sau vụ hái | Lúc đóng chai hoặc xuất khỏi hầm vẫn còn trên cặn mịn |
| Có chữ “sur lie” | Chỉ qua một mùa đông trong bồn hoặc thùng | Tại chính hầm làm rượu, từ 1/3 đến 31/12 năm sau vụ hái |
| Tên làng Goulaine, Le Pallet | 1/4 của năm thứ hai sau vụ hái | Tại hầm, ngay khi hết thời gian ủ trên cặn |
| Tên làng Château-Thébaud, Clisson, Gorges, Monnières – Saint-Fiacre, Mouzillon – Tillières | 1/10 của năm thứ hai sau vụ hái | Tại hầm, ngay khi hết thời gian ủ trên cặn |
Có hai điều mình thấy hay trong bảng này. Một, chai “sur lie” bị giới hạn chỉ một mùa đông, không phải càng lâu càng tốt: luật muốn giữ độ tươi và chút tăm CO2 tự nhiên. Hai, các chai ghi tên làng lại bắt nằm cặn tới gần hai năm, cho rượu đậm và nhiều tầng mùi hơn. Cùng một kỹ thuật, hai mục tiêu khác nhau.
Hồ sơ cũng cho biết mention “sur lie” được định nghĩa năm 1977, từ 1994 bắt đóng chai ngay tại hầm làm rượu để hạn chế chiết rót. Năm 2016 vùng có khoảng 8.000 ha do 600 nhà làm, hơn một nửa lượng rượu mang chữ sur lie. Phần đọc nhãn và các làng khác của vang Loire có ở mục vang Loire.
Xác men làm gì cho rượu
Khi men chết, thành tế bào của nó tự phân rã (gọi là tự phân, autolysis) và nhả ra mannoprotein cùng các polysaccharide. Hai nhóm chất này làm rượu có cảm giác tròn, béo hơn trong miệng. Hồ sơ Muscadet viết đúng như vậy: cách ủ này “mang lại độ tròn và béo” cho rượu.
Lớp cặn còn có tác dụng giữ. Rượu không bị chiết qua lại nên ít gặp oxy, khí CO2 từ lúc lên men vẫn còn hoà trong rượu, mùi quả tươi giữ được tới mùa xuân và lâu hơn. Đó là lý do chai Muscadet sur lie đôi khi rót ra có vài bọt nhỏ bám thành ly. Hồ sơ Muscadet cũng nói nhà làm phải giữ rượu tránh oxy suốt thời gian ủ và đóng chai cẩn thận, nên đây là kỹ thuật cần tay nghề chứ không phải cứ để yên là được.
Vang sủi: xác men nằm ngay trong chai
Với vang sủi làm theo phương pháp truyền thống, xác men không nằm trong bồn mà nằm ngay trong từng chai, sau lần lên men thứ hai. Champagne không ghi năm phải ủ tổng cộng ít nhất 15 tháng trước khi bán, chai có niên vụ ít nhất 3 năm. Trong thời gian rượu ngâm cùng xác men, chính quá trình tự phân cho ra mùi bánh mì, bánh quy, bơ đặc trưng. Các bước lên men trong chai, lắc, tống cặn mình đã viết ở bài phương pháp Charmat và truyền thống.
Nhiều nhà ủ lâu hơn hẳn mức tối thiểu. Bollinger Special Cuvee ở bảng dưới là một ví dụ. Uống cạnh một chai vang sủi làm bồn nhanh sẽ thấy ngay khác biệt của xác men.
4 chai ủ trên xác men trên kệ, so cạnh nhau
Bảng dưới đặt các chai đang bán cạnh nhau. Cột luật/hãng chỉ ghi điều có trong bộ luật tên gọi hoặc trên trang hãng; chỗ chưa đọc được trang hãng, mình ghi “chưa xác nhận”.
| Chai | Tên gọi, nơi làm | Giống nho | Ủ trên xác men theo luật hoặc hãng |
|---|---|---|---|
| Rượu vang Chateau du Cleray Muscadet Sevres Et Maine Sur Lie 562.000đ | Muscadet Sèvre et Maine, có chữ sur lie | Melon B (luật tên gọi) | Một mùa đông trên cặn mịn, tới ít nhất 1/3 năm sau vụ hái; đóng chai tại hầm từ 1/3 đến 31/12 năm sau vụ hái |
| Laurent Freuchet Muscadet Sevre-Maine-Lie 580.000đ | Muscadet Sèvre et Maine | Melon B (luật tên gọi) | Ít nhất tới 1/3 năm sau vụ hái (mọi chai Muscadet Sèvre et Maine); mốc riêng của chai chưa xác nhận |
| Urlar Gladstone Sauvignon Blanc Sur Lie 920.000đ | Gladstone, Wairarapa, New Zealand | Sauvignon Blanc (theo tên) | Chưa xác nhận (trang hãng hiện không có chai này); ở New Zealand chữ sur lie không có luật ngày tháng |
| Champagne Bollinger Special Cuvee 2.995.000đ | Champagne | 60% Pinot Noir, 25% Chardonnay, 15% Meunier (hãng) | Thời gian nằm hầm hơn gấp đôi mức luật; rượu dự trữ để phối giữ một phần trong magnum 7–15 năm (hãng) |
Muốn nếm đúng kiểu Muscadet sur lie thì bắt đầu với Chateau du Cleray. Khi đọc nhãn Muscadet, để ý ba thứ: tên gọi (Muscadet Sèvre et Maine chiếm gần 70% lượng bán của các tên gọi vùng Nantes), chữ sur lie, và tên làng nếu có. Chai có tên làng như Clisson hay Gorges là nhóm bị luật bắt ủ cặn lâu nhất.
Ở mâm Việt, mình thấy Muscadet sur lie hợp nhất với nghêu hấp sả, ốc luộc lá chanh, chả cá, cá chiên giòn. Rượu chua vừa, hơi mặn, rửa vị béo rất gọn. Tóm lại, sur lie là cách nhà làm dùng thời gian và xác men thay cho gỗ sồi hay phụ gia; trên nhãn Muscadet nó có luật rõ, ở nơi khác nó là lời mô tả của hãng. Cần chọn chai cho bữa hải sản, nhắn Zalo 038.737.6666 hoặc ghé 38 Trần Cung, Nghĩa Đô, Cầu Giấy, Hà Nội.



Câu hỏi thường gặp
Lees trong rượu vang là gì?
Lees là lớp cặn lắng sau khi lên men, chủ yếu là tế bào men đã chết lẫn mảnh vỏ và thịt quả. Cặn thô thường bị bỏ sớm, cặn mịn được giữ lại để ủ cùng rượu.
Muscadet sur lie khác Muscadet thường thế nào?
Theo luật Muscadet Sèvre et Maine, chai ghi sur lie chỉ qua một mùa đông trên cặn mịn, vẫn còn trên cặn lúc đóng chai, và phải đóng chai tại chính hầm làm rượu từ 1/3 đến 31/12 năm sau vụ hái. Rượu thường tròn hơn, tươi hơn, có thể hơi lăn tăn tăm.
Bâtonnage là gì?
Là khuấy lớp cặn men trong thùng hoặc bồn để men tiếp xúc đều với rượu, giúp rượu béo và có thêm mùi. Kỹ thuật này hay dùng với Chardonnay ủ thùng gỗ.
Vang sủi có ủ trên xác men không?
Có. Với vang sủi làm theo phương pháp truyền thống như Champagne, xác men từ lần lên men thứ hai nằm ngay trong chai suốt thời gian ủ, rồi được tống ra trước khi đóng nút bán. Champagne không ghi năm phải ủ tổng cộng ít nhất 15 tháng.
Ủ trên xác men càng lâu càng ngon phải không?
Không hẳn. Ủ lâu cho rượu đậm, nhiều mùi bánh mì, hạt hơn nhưng mất bớt độ tươi. Luật Muscadet giới hạn chai sur lie chỉ một mùa đông để giữ độ tươi, còn chai tên làng thì bắt ủ tới gần hai năm.










