Mash bill là công thức hạt của một loại whiskey: bao nhiêu phần trăm ngô, lúa mạch đen (rye), lúa mì và lúa mạch nảy mầm được nghiền nấu chung trước khi lên men. Luật Mỹ chỉ đặt mức sàn: bourbon ít nhất 51% ngô, rye whiskey ít nhất 51% lúa mạch đen, wheat whiskey ít nhất 51% lúa mì, corn whiskey ít nhất 80% ngô. Phần còn lại mỗi hãng tự chọn, và đó là chỗ tạo ra khác biệt vị.
Mục lục
- Luật Mỹ quy định mash bill thế nào
- Bốn loại hạt, mỗi loại góp gì
- Mash bill của các chai đang có ở Vua Cồn
- Mash bill khác sour mash ở đâu
- Chọn chai theo mash bill
- Câu hỏi thường gặp
- Bourbon phải có bao nhiêu phần trăm ngô?
- High rye bourbon là gì?
- Wheated bourbon là gì?
- Rye whiskey khác bourbon ở mash bill thế nào?
- Nhãn whiskey có bắt buộc ghi mash bill không?
Ai mới uống rượu bourbon thường thấy chai này ngọt tròn, chai kia cay gắt, dù nhãn đều ghi Kentucky Straight Bourbon. Phần lớn khác biệt đó nằm ở mash bill. Bài này giải thích luật, các kiểu công thức hay gặp, và chai nào bên mình được hãng công bố công thức.
Luật Mỹ quy định mash bill thế nào
Tiêu chuẩn whisky của Mỹ nằm ở mục 27 CFR 5.143 của Bộ luật Liên bang. Bảng tiêu chuẩn chia loại whiskey theo hạt chiếm đa số trong nồi mash, rồi đặt thêm điều kiện cất, ủ cho từng loại.
| Tên trên nhãn | Hạt tối thiểu trong mash | Cất tối đa | Ủ |
|---|---|---|---|
| Bourbon Whisky | 51% ngô | 160 proof (80%) | Thùng sồi mới đốt, vào thùng ≤125 proof |
| Rye Whisky | 51% lúa mạch đen | 160 proof | Thùng sồi mới đốt |
| Wheat Whisky | 51% lúa mì | 160 proof | Thùng sồi mới đốt |
| Malt Whisky | 51% lúa mạch nảy mầm | 160 proof | Thùng sồi mới đốt |
| Corn Whisky | 80% ngô | 160 proof | Không bắt ủ; nếu ủ thì thùng cũ hoặc thùng mới không đốt |
Thêm chữ “Straight” thì rượu phải ủ tối thiểu 2 năm trong thùng sồi mới đốt. Mọi loại đều đóng chai từ 40% (80 proof). Riêng bourbon không được thêm màu, hương hay chất pha nào, nên vị của nó chỉ đến từ hạt, men, cách cất và thùng. Chữ “bourbon” cũng chỉ dùng cho rượu cất và ủ ở Mỹ.
Để ý là luật không bắt in mash bill lên nhãn. Hãng muốn thì công bố, không muốn thì giữ bí mật. Vì thế cùng là bourbon, có chai bạn biết chính xác công thức, có chai chỉ đoán được.
Bốn loại hạt, mỗi loại góp gì
Ngô là phần nền của bourbon: nhiều tinh bột, cho rượu ngọt, mùi bắp, vani khi gặp thùng đốt. Lúa mạch đen cho vị cay, tiêu, thảo mộc, đậm hơn ở cuối miệng. Lúa mì cho rượu mềm, ngọt dịu, mùi bánh mì. Lúa mạch nảy mầm thường chỉ chiếm phần nhỏ, khoảng một phần mười, nhưng gần như chai nào cũng có, vì enzyme tự nhiên trong mạch nha giúp đổi tinh bột của các hạt khác thành đường để lên men.
Từ đó dân uống bourbon chia đại khái ba nhóm. Bourbon truyền thống dùng rye làm hạt phụ với tỉ lệ vừa phải. Bourbon “high-rye” đẩy rye lên cao, vị cay rõ. Bourbon “wheated” thay rye bằng lúa mì, vị mềm và ngọt hơn. Đây là cách gọi của người uống, luật không có các tên này.
Mash bill của các chai đang có ở Vua Cồn
Bảng dưới chỉ ghi con số khi chính trang hãng công bố. Chai nào hãng chỉ mô tả hoặc không nói, mình ghi đúng như vậy chứ không chép số từ nơi khác.
| Chai | Loại | Mash bill theo trang hãng | Giá |
|---|---|---|---|
| Rượu Maker’s Mark | Wheated bourbon | 70% ngô, 16% lúa mì đỏ mùa đông, 14% lúa mạch nảy mầm | 700.000đ |
| Rượu Bulleit Bourbon | High-rye bourbon | Ngô, rye, mạch nha; hãng nói lượng rye “đặc biệt cao”, không ghi số | 650.000đ |
| Rượu Bulleit 95 Rye | Straight rye | Hãng nói lượng rye “cực cao”, trang không ghi tỉ lệ | 690.000đ |
| Woodford Reserve Rye | Rye whiskey | 53% rye, tỉ lệ kiểu trước thời cấm rượu | 1.775.000đ |
| Knob Creek Rye | Rye 7 năm | Hãng ghi là mash bill nhiều ngô so với rye thường, không ghi số | 992.000đ |
| Jim Beam Bourbon | Bourbon | Không thấy công bố trên trang hãng | 330.000đ |
| Wild Turkey 101 1L | Bourbon 101 proof | Không thấy công bố trên trang hãng | 750.000đ |
Maker’s Mark là ví dụ rõ nhất. Theo hãng, Bill Samuels Sr. muốn làm bourbon không gắt, nên bỏ rye làm hạt phụ, thay bằng lúa mì đỏ mùa đông. 16% lúa mì đó là lý do Maker’s Mark hay được gợi ý cho người mới uống. Đổi lại, nếu bạn thích vị cay thì Bulleit Bourbon đi hướng ngược hẳn.
Woodford Reserve Rye chọn 53% rye, chỉ nhích hơn mức sàn 51% một chút. Hãng nói đây là tỉ lệ theo kiểu rye cổ trước thời cấm rượu, cho vị cay và mùi thuốc lá nhưng vẫn ngọt, cân. Knob Creek Rye cũng nhắm người quen bourbon: hãng tả mash bill của nó nhiều ngô. Bulleit 95 Rye thì ngược lại, lượng rye rất cao, vị cay khô, hợp pha Manhattan hay Old Fashioned. Muốn so thêm các chai rye, mục rye whiskey bên mình có đủ.
Mash bill khác sour mash ở đâu
Hai chữ này hay bị lẫn vì cùng có chữ mash. Mash bill nói hạt gì, tỉ lệ bao nhiêu. Sour mash nói cách lên men: lấy một phần nước bã của mẻ trước trộn vào mẻ mới. Một chai có thể vừa là bourbon 70% ngô, vừa làm theo kiểu sour mash. Chi tiết phần lên men có ở bài sour mash là gì.
Còn whisky Scotland thì đơn giản hơn: single malt Scotch theo luật chỉ được làm từ nước và lúa mạch nảy mầm, nghĩa là mash bill luôn 100% mạch nha. Khác biệt giữa các nhà máy Scotland vì thế nằm nhiều ở nồi cất, thùng và than bùn, không nằm ở công thức hạt như bên Mỹ.
Chọn chai theo mash bill
Theo kinh nghiệm bán hàng, mình hỏi khách một câu: bạn thích ngọt mềm hay cay đậm. Ngọt mềm thì bắt đầu với bourbon lúa mì như Maker’s Mark. Thích bourbon nhưng muốn có chút cay thì Bulleit Bourbon. Muốn thử rye mà sợ gắt thì Woodford Reserve Rye hoặc Knob Creek Rye. Đã quen vị cay thì Bulleit 95 Rye.
Mash bill không phải tất cả. Cùng một công thức, chai ủ 4 năm và chai ủ 10 năm khác nhau nhiều, độ cồn đóng chai cũng đổi cảm giác trong miệng. Nhưng biết mash bill là cách nhanh nhất để đoán một chai whiskey Mỹ sẽ ngọt hay cay trước khi mở. Bạn cần tư vấn chai cụ thể, nhắn Zalo 038.737.6666 hoặc ghé 38 Trần Cung, Nghĩa Đô, Cầu Giấy, Hà Nội.
Câu hỏi thường gặp
Bourbon phải có bao nhiêu phần trăm ngô?
Luật Mỹ bắt mash của bourbon có ít nhất 51% ngô. Phần lớn bourbon dùng nhiều hơn mức này, ví dụ Maker’s Mark công bố 70% ngô.
High rye bourbon là gì?
Là bourbon dùng lúa mạch đen làm hạt phụ với tỉ lệ cao, nên vị cay, tiêu rõ hơn. Ngô vẫn phải từ 51% trở lên. Đây là cách gọi của người uống, không phải tên theo luật.
Wheated bourbon là gì?
Là bourbon dùng lúa mì thay cho lúa mạch đen làm hạt phụ. Rượu thường mềm, ngọt dịu hơn. Maker’s Mark là ví dụ quen thuộc với 16% lúa mì.
Rye whiskey khác bourbon ở mash bill thế nào?
Rye whiskey phải có ít nhất 51% lúa mạch đen, bourbon phải có ít nhất 51% ngô. Vì vậy rye thường cay khô hơn, bourbon ngọt tròn hơn.
Nhãn whiskey có bắt buộc ghi mash bill không?
Không. Luật Mỹ chỉ đặt tỉ lệ tối thiểu cho từng loại, không bắt in công thức. Hãng nào muốn thì tự công bố trên nhãn hoặc trang web.













