Kimoto (生酛) và yamahai (山廃) là hai cách làm men cái cho sake theo lối cũ: để vi khuẩn lactic tự nhiên trong xưởng sinh axit, thay vì cho axit lactic làm sẵn vào như cách sokujō mà phần lớn sake hiện nay dùng. Kimoto có bước giã gạo bằng sào gọi là yamaoroshi; yamahai bỏ bước giã đó. Cả hai mất khoảng một tháng, gấp đôi sokujō, và thường cho sake đậm, chua rõ hơn.
Mục lục
- Men cái là gì, vì sao phải chua
- Kimoto: giã men bằng sào trong đêm lạnh
- Yamahai: bỏ bước giã, vẫn chờ vi khuẩn tự nhiên
- Sokujō: cách làm của phần lớn sake hiện nay
- Vì sao kimoto, yamahai thường đậm và hợp hâm
- Đọc chữ 生酛 và 山廃 trên nhãn
- Chai kimoto và yamahai đang có ở Vua Cồn
- Kết lại
- Câu hỏi thường gặp
- Kimoto là gì?
- Yamahai khác kimoto chỗ nào?
- Sake yamahai có phải hạng cao hơn junmai không?
- Sake kimoto có chua không?
- Kimoto, yamahai nên uống nóng hay lạnh?
Trong mục rượu sake, chữ kimoto hay yamahai hay đứng cạnh junmai, ginjo trên tên chai, nên nhiều người tưởng đó là một hạng sake. Không phải. Hạng sake nói về gạo được xát còn bao nhiêu phần trăm và có thêm cồn chưng cất hay không, mình đã viết ở bài các loại sake và cách uống. Kimoto, yamahai nói về bước đầu tiên của mẻ ủ. Một chai có thể vừa là junmai ginjo vừa là kimoto.
Men cái là gì, vì sao phải chua
Men cái (酒母, shubo, nhà nấu cũng gọi là moto) là một mẻ nhỏ gồm cơm gạo, nước, koji và men. Mẻ này được nuôi trước để có thật nhiều men khỏe, rồi mới đem đi ủ mẻ lớn. Nó phải đủ chua, vì axit lactic chặn vi khuẩn tạp và men dại trong lúc men rượu còn yếu.
Cách lấy axit chia sake thành hai nhóm. Nhóm kimoto, gồm kimoto và yamahai, để vi khuẩn lactic có sẵn trong xưởng tự sinh axit. Nhóm sokujō cho axit lactic làm sẵn vào ngay từ đầu. Mọi khác biệt về thời gian, công sức và vị đều bắt đầu từ chỗ này.
Kimoto: giã men bằng sào trong đêm lạnh
Kimoto là cách làm men cái lâu đời nhất còn dùng, hình thành ở vùng Nada thời Edo. Thợ cho cơm, koji và nước vào những chậu gỗ nông, rồi dùng sào gỗ giã cho nhuyễn. Bước này gọi là yamaoroshi, thường làm suốt đêm lạnh, rất tốn sức. Vài ngày đầu mẻ được giữ ở nhiệt độ thấp để vi khuẩn lactic lấn dần vi khuẩn khác; theo Wikipedia tiếng Nhật, khoảng ngày thứ năm vi khuẩn lactic đã chiếm ưu thế. Từ lúc bắt đầu tới khi men cái dùng được mất khoảng một tháng.
Kiku-Masamune ở Nada được ghi là nhà đầu tiên làm kimoto thành công ở quy mô công nghiệp. Daishichi ở Nihonmatsu, Fukushima mở từ năm 1752 và tới giờ chỉ làm kimoto. Trên trang của mình, họ đặt chuyện “vị, hương của kimoto và niềm vui của sake hâm” lên ngay đầu.
Yamahai: bỏ bước giã, vẫn chờ vi khuẩn tự nhiên
Năm 1909, Sở thí nghiệm nấu rượu quốc gia của Nhật (国立醸造試験所, nay là Viện nghiên cứu rượu quốc gia NRIB) đưa ra cách làm bỏ hẳn bước giã. Gạo không cần nghiền bằng sào; để koji tự làm tan gạo trong nước cũng đi tới kết quả tương tự. Giới nấu rượu có câu “đừng nghiền bằng sào, hãy để koji làm tan”. Tên đầy đủ là yamaoroshi haishi moto, nghĩa là men cái bỏ bước giã, gọi tắt là yamahai.
Yamahai vẫn chờ vi khuẩn lactic tự nhiên như kimoto, nên thời gian không rút ngắn bao nhiêu. Tài liệu của Trung tâm công nghệ công nghiệp tỉnh Aomori ghi men cái kimoto và yamahai đều cần khoảng 30 ngày, và đòi hỏi tay nghề quản lý cao. Cái được là đỡ hẳn công giã đêm.
Sokujō: cách làm của phần lớn sake hiện nay
Khoảng năm 1909–1910, kỹ sư Eda Kamajirō đưa ra cách làm men cái nhanh: cho axit lactic làm sẵn vào ngay từ đầu, mẻ chua ngay, không phải chờ vi khuẩn. Men cái sẵn sàng sau chừng hai tuần, ít rủi ro hỏng mẻ. Từ đó sokujō (速醸, nghĩa là ủ nhanh) thành cách làm chính. Nhãn không ghi kimoto hay yamahai thì gần như chắc là sokujō.
| Cách làm | Chữ trên nhãn | Axit lactic từ đâu | Giã gạo | Thời gian làm men cái | Có từ |
|---|---|---|---|---|---|
| Kimoto | 生酛, 生もと | Vi khuẩn tự nhiên trong xưởng | Có (yamaoroshi) | Khoảng 1 tháng | Thời Edo |
| Yamahai | 山廃, 山廃仕込み | Vi khuẩn tự nhiên trong xưởng | Không | Khoảng 1 tháng | 1909 |
| Sokujō | Thường không ghi | Thêm axit lactic làm sẵn | Không | Khoảng 2 tuần | Khoảng 1909–1910 |
Vì sao kimoto, yamahai thường đậm và hợp hâm
Wikipedia tiếng Anh tả sake kimoto có hương đậm và thân dày hơn sake sokujō, còn yamahai được nhiều nhà giữ lại vì vị đất của nó. Wikipedia tiếng Nhật thêm rằng sake kimoto vị mịn và ít bị xuống khi ủ lâu. Uống thực tế, bên mình thấy nhóm này chua rõ hơn, vị gạo dày, hậu có chút sữa chua, nấm hay ngũ cốc rang. Đó là xu hướng chung chứ không phải luật: có nhà làm kimoto rất thanh, và một chai sokujō đậm vẫn có thể đậm hơn một chai kimoto nhẹ.
Vì vị dày nên nhóm này đứng vững khi hâm. Sake nóng kiểu atsukan thường quanh 50°C; với kimoto và yamahai, bên mình hay hâm thấp hơn, tầm ấm tay 40–45°C, để vị chua và vị gạo mở ra mà cồn không gắt. Món hợp là lẩu, cá kho, thịt nướng, nấm xào bơ, phô mai cứng. Ai quen uống lạnh vẫn uống lạnh được, chỉ là để rượu lên nhiệt một chút trong ly sẽ thấy rõ vị hơn.
Đọc chữ 生酛 và 山廃 trên nhãn
生酛 đọc là kimoto, có nhà viết 生もと. 山廃 là yamahai, hay gặp dạng 山廃仕込み (yamahai-jikomi, ủ theo kiểu yamahai) hoặc 山廃酛. Phiên âm Latinh cũng lệch nhau: Yamahaijikomi, Yamahaishikomi, Kimoto Jikomi đều cùng một ý. Chữ này thường đứng cạnh hạng sake như 純米 (junmai) hay 吟醸 (ginjo). “Junmai Kimoto” nghĩa là sake junmai làm men cái kiểu kimoto. Nếu chai còn ghi 原酒 (genshu) thì đó là rượu không pha nước hạ độ, thường mạnh hơn sake thường; phần hạng và các chữ khác bạn xem thêm ở mục sake junmai.
Chai kimoto và yamahai đang có ở Vua Cồn
Cách làm men cái trong bảng lấy theo chữ trên tên chai; thông tin nhà nấu lấy từ trang của chính họ.
| Chai | Men cái | Nhà nấu | Giá |
|---|---|---|---|
| Sake Daishichi Junmai Kimoto | Kimoto | Daishichi, Nihonmatsu, Fukushima; chỉ làm kimoto từ 1752 | 830.000đ |
| Sake Harushika Kimoto Cho Karakuchi Genshu Onikiri Junmai | Kimoto | Harushika (Imanishi Seibei Shoten), Nara, mở năm 1884; Onikiri là junmai kimoto rất khô, genshu | 780.000đ |
| Sake Chikusen Kimoto Jikomi Kounotori Junmai Ginjo | Kimoto | Junmai ginjo làm men cái kimoto | 1.820.000đ |
| Sake Densho Yamahai Suehiro Junmai 720ml | Yamahai | Suehiro Shuzo, Aizu, Fukushima; Densho là dòng yamahai junmai | 565.000đ |
| Sake Tamajiman Yamahaijikomi Junmai Genshu | Yamahai | Ishikawa Shuzo, Fussa, Tokyo, mở năm 1863 | 665.000đ |
| Sake Afuri Yamahaishikomi Omachi Junmai | Yamahai | Kikkawa Jozo, Isehara, Kanagawa; Omachi là tên giống gạo | 1.430.000đ |
Lần đầu thử, bên mình hay đưa Daishichi Junmai Kimoto vì đây là nhà chuyên kimoto, vị chuẩn để làm mốc so. Thích khô, mạnh thì Onikiri của Harushika. Muốn so thẳng hai cách, bạn mở một chai Daishichi và một chai Densho cùng lúc, uống lạnh trước rồi hâm ấm sau.



Kết lại
Kimoto và yamahai không phải hạng sake mà là cách làm men cái: chờ vi khuẩn lactic tự nhiên thay vì thêm axit sẵn. Kimoto giã gạo bằng sào, yamahai bỏ bước giã từ năm 1909, còn sokujō ra đời ngay sau đó và nay chiếm phần lớn sake. Muốn sake đậm, chua rõ, hợp hâm ấm thì tìm chữ 生酛 hoặc 山廃 trên nhãn. Cần chọn chai, bạn nhắn Zalo 038.737.6666 hoặc ghé 38 Trần Cung, Nghĩa Đô, Cầu Giấy, Hà Nội.
Câu hỏi thường gặp
Kimoto là gì?
Kimoto (生酛) là cách làm men cái sake truyền thống: để vi khuẩn lactic tự nhiên sinh axit và giã gạo bằng sào (yamaoroshi). Men cái mất khoảng một tháng mới dùng được.
Yamahai khác kimoto chỗ nào?
Yamahai bỏ bước giã gạo bằng sào, để koji tự làm tan gạo. Phần còn lại giống kimoto: vẫn chờ vi khuẩn lactic tự nhiên, vẫn mất khoảng một tháng. Cách này có từ năm 1909.
Sake yamahai có phải hạng cao hơn junmai không?
Không. Yamahai và kimoto chỉ cách làm men cái, không phải hạng. Hạng như junmai, ginjo, daiginjo tính theo tỉ lệ xát gạo và việc có thêm cồn hay không, nên một chai có thể vừa là junmai vừa là yamahai.
Sake kimoto có chua không?
Thường chua rõ hơn sake làm theo cách sokujō, đi cùng vị gạo dày. Mức chua tuỳ từng nhà; chỉ số độ chua (酸度) trên nhãn sau cho biết chính xác hơn.
Kimoto, yamahai nên uống nóng hay lạnh?
Uống được cả hai. Nhóm này vị dày nên hâm ấm tầm 40–45°C rất hợp, vị chua và vị gạo mở ra. Uống lạnh thì vị gọn, sạch hơn.










